Gedachten over Urker balsemdraagsters tijdens Urk in Wintersferen 2018

Vrijdagavond 23 november 2018 en zaterdag 24 november 2018 ging dankzij de belangeloze inzet van talloze vrijwilligers, heel wijk 1 op Urk een eeuw terug in de tijd middels het thema “Honderd jaar Zuiderzeewet”.
Uiteraard kende ik de verhalen uit die periode, maar desalniettemin werd de quote: “Achter iedere sterke vrouw staat haar heilige vrouwelijke bloedlijn” steeds tastbaarder naarmate ik langer ronddwaalde door de met stro bedekte Urker ginkies, hoogies en stroatjes. Want vanuit die heilige vrouwelijke bloedlijn zitten kwaliteiten als hartelijkheid, gastvrijheid, vrijgevigheid, moederliefde, spiritualiteit, daadkracht, reislust, liefde voor mooie dingen, veerkracht en werklust nog steeds diep verankerd in het DNA van alle vrouwen van Urker afkomst.
strong woman female bloodline

Ook in die tijd waren Urker vissers soms wekenlang van huis en droegen Urker vrouwen de volledige zorg voor de opvoeding van hun kinderen, het huis en het nemen van belangrijke beslissingen. Financiële zaken werden van oudsher door de vrouwen geregeld. In een loflied op de sterke vrouw vraagt de schrijver van Spreuken 31:10-31 zich af: “Een sterke vrouw, wie zal haar vinden?”
Kijk eens rond op het voormalig eiland Urk zou ik zeggen 😉

2

Wat was nou precies de impact van die Zuiderzeewet? Wel, toen in 1918 de Zuiderzeewet door het parlement was aangenomen, werd daarin o.a. vastgelegd dat de Zuiderzeevissers 6 miljoen gulden aan compensatie zouden krijgen. Inclusief nevenbedrijven was de waarde van de bedrijfstak echter zeker 10 miljoen gulden. Niet alleen was er grote ontevredenheid over de laagte van de schadeloosstelling, ook werd een daadwerkelijk wettelijke regeling van de overheidssteun steeds maar op de lange baan geschoven. Die kwam er uiteindelijk pas in juni 1925, genaamd “Zuiderzeesteunwet”. Niet alleen vissers, maar ook scheepsbouwers, vishandelaren en visrokers konden hierop een beroep doen voor de waardevermindering van hun bezittingen, voor scholing van henzelf en hun kinderen, en voor kredieten om een nieuw bestaan op te bouwen.
En al hadden de vrouwen van het eiland Urk vaak maar tot hun twaalfde jaar onderwijs genoten, brieven schrijven konden ze als geen ander. Dus vonden er decennia lang heel wat Urker verzoekschriften hun weg in de richting van Rokin 149 te Amsterdam, waar het kantoor van de Zuiderzeesteunwet was gevestigd.

uk6

Hoe pro-actief en daadkrachtig Urker vrouwen hierin waren staat op de Facebookpagina van “Urk in Wintersferen” te lezen. In 1932 reisden ongeveer honderd Urker vissersvrouwen, ondanks tegenwerking door de Urker dominee, per veerboot af naar het Rokin in Amsterdam, om aldaar persoonlijk hun verzoekschrift aan te bieden. Wat een indrukwekkend gezicht zal dat geweest zijn, die lange stoet Urker vrouwen, vervuld van heilige verontwaardiging, in hun kleurrijke klederdracht. Het mocht helaas niet baten.

“September 1932 – Per boot zijn ongeveer honderd Urker vissersvrouwen naar Amsterdam gegaan om een verzoekschrift aan te bieden op het bureau van de Commissie voor de uitvoering van de Zuiderzeesteunwet. De dominee op Urk had nog geprobeerd om de demonstratie tegen te houden en daarom was de boot van de Urker stoombootmaatschappij geweigerd. Met de boot van de dienst Hoorn-Amsterdam vertrok men alsnog van het eiland.

Het protest was met name van de vissers die op de Noordzee vissen en die volgens de steunregeling te weinig schade van de afsluiting van de Zuiderzee ondervinden om voor steun in aanmerking te komen. Zij verzoeken ook om voor de steun in aanmerking te komen. Bovendien missen de garnalenpelsters, nu de Zuiderzee is afgesloten en er nog maar weinig garnalen zijn, een belangrijk bedrag aan wekelijkse inkomsten. En bij de vissersgezinnen die wel de schrale steun krijgen, worden de inkomsten uit het garnalenpellen vervolgens weer van de uitkering afgetrokken. Het protest leidde niet tot verbetering van de steunmaatregelen.”

uk10

En zo moorden en knaakten de Urker vrouwen weer verder. Om misverstanden te voorkomen: moren en knaken is een Urker uitdrukking om aan te geven dat met veel moeite en inspanning een bepaald doel bereikt wordt. Zoals bijvoorbeeld de wekelijks terugkerende was, die volledig met de hand werd gedaan. Zelfs de dikke, stugge werkkleding van de mannen. Zeep was schaars en duur. Daarbij had Urk vaak te lijden onder gebrek aan water, zowel in de zomer als in de winter. Water werd per schip aangevoerd of er werd ijs of sneeuw gesmolten.
Maar tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) was daarvoor vaak geen petroleum voorradig. Mijn bessien vertelde dat sommige Urker vrouwen daarom met hun stopmand naar het gemeentehuis gingen. Daar was het warm en dankzij de goede verlichting konden de vrouwen in een paar uur tijd al hun verstelwerk doen.

uk15

Urker vrouwen staan van oudsher bekend om hun propere huizen en heldere was, maar door de armoede en het watergebrek liet de hygiëne noodgedwongen weleens te wensen over. Er was bijvoorbeeld ook geen riolering of stromend water. Het zal dan ook niet veel moeite kosten om te bedenken hoe het in die kleine huisjes geroken moet hebben, daar de hele familie veelal één emmertje ter beschikking had om hun behoeften te doen.

uk

In 1918 was mijn bessien Willempje Hakvoort-Post een aantrekkelijke 24-jarige jonge vrouw. Eind 1916 getrouwd met Evert Hakvoort van de UK5 en een jaar later trotse moeder van zoon Leendert. Zij had een tengere bouw en Leendert bleek een baby van tien pond. Drie dagen lang heeft ze geworsteld met heftige weeën en hevige pijn voordat het kind uiteindelijk ter wereld kwam. Ze vertelde er vaak over. Zelfs vijftig jaar later was de gedachte aan haar eerste bevalling nog steeds een traumatische nachtmerrie. Er waren weliswaar zowel een huisarts als een vroedvrouw op Urk, maar omdat het een eiland was en de meeste inwoners geen ziektekostenverzekering hadden, werd je pas naar het ziekenhuis in Kampen vervoerd als je op sterven na dood was.

uk cees kramer

Daar moest ik aan denken toen ik deze foto zag, gemaakt door Cees Kramer van toprestaurant De Boet. Een beeltenis die hij mij genereus ter beschikking stelde als illustratie bij dit verhaal. Want wat is er ontroerender dan een moeder met haar pasgeboren baby? Maar helaas ontbreekt ook de schaduwzijde niet. De kindersterfte op Urk was hoog en regelmatig overleed een moeder in het kraambed.

uk5

Niet alleen binnenshuis, maar ook buitenshuis staken Urker vrouwen hun handen uit de mouwen. Als er schepen op de helling stonden voor groot onderhoud hielpen zij bij het poetsen van het vooronder en het schoon krabben van de buitenkant van het schip. Ook voor het zuiveren van netten en de verwerking van haring en ansjovis draaiden ze hun hand niet om.

ansjovis kaken

Sterker nog, er waren zelfs Urker vrouwen die volop meehielpen als er een huis gebouwd moest worden of de zeewering gerepareerd.

uk8

Daarnaast werd er ook tijd vrij gemaakt voor ontspanning en het uitwisselen van nieuwtjes en persoonlijke verhalen, onder het genot van gezamenlijk ingebracht eten, drinken en versnaperingen terwijl er ondertussen volop gehandwerkt werd. Want: een vrouwenhand en een paardentand staan nooit stil 😉 Sinds een aantal jaren sluiten “sisters” wereldwijd zich aan tot diverse vrouwencirkels.
Op Urk kennen uiteenlopende groepen vrouwen sinds jaar en dag “de krans”.

De eigenlijke “krans” werd in 1911 door de echtgenote van de dokter en de dochter van de bovenmeester opgericht en was genaamd VAWIOD (Voor Armen Werken Is Ons Doel) Door hen vervaardigde handwerken werden verloot en van de opbrengst versterkende middelen zoals eieren, soep en volle melk gekocht en vervolgens uitgedeeld aan zieken en behoeftigen.
In 1914 werkte de krans mee aan een tentoonstelling in Utrecht, waar duizenden poppen in klederdrachten uit binnen- en buitenland werden geshowd. De geheven toegangsprijs werd ter beschikking gesteld ten bate van de tbc-bestrijding. Urk deed mee met vijf poppen die op de tentoonstelling een eervolle vermelding binnen sleepten. Een geweldige prestatie voor zo’n klein eiland!

uk11

Aan dit verhaal moest ik denken bij het zien van deze Urker pop bij een vintage- en brocantekraam. Mijn bessien heeft voor mijn twaalfde verjaardag een pop aangekleed in door haar zelf gemaakte en geborduurde Urker klederdracht. De schilderijtjes van de schattige kindertjes (balders zeggen ze op Urk) hingen vroeger boven mijn bed.

uk3
uk1
Halverwege de route ontdekte ik ineens UK144, de “Jonge Jacob”, het Urker kottertje van tekstschrijver Lennaert Nijgh, bekend van zijn epische songteksten voor o.a. Boudewijn de Groot, (Testament, Land van Maas en Waal) Rob de Nijs (Malle Babbe) en Liesbeth List en Ramses Shaffy (Pastorale). In 1969 kocht hij deze kotter, samen met zijn toenmalige vrouw, de zangeres Astrid Nijgh met wie hij toen net getrouwd was, voor 10.000 gulden.
Na hun scheiding, begin zeventiger jaren, woonde Lennaert Nijgh bij tijd en wijle langere periodes op het schip en werd ook regelmatig in de Urker haven gesignaleerd. Net als kunstenaar Anton Heyboer liep hij graag in de Urker mannendracht en dan met name het Urker “striept boatjen” (rood gestreept overhemd) Toen Lennaert overleed in 2002 is hij zelfs begraven in een Urker boatjen. Op de foto de Urker kunstenaar Geert Weerstand in een boatjen. (Fotograaf: Evert Hakvoort)
Urkerdag 2012 226
Later die dag viel in de winkel van boekhandel Koster ineens mijn oog op een stelling met daarboven de vermelding “Chr. spannend”. Ik heb nog even gekeken of het boek dat Astrid Nijgh in 2017 schreef over de spannende avonturen die zij met Lennaert beleefde op de UK 114 er ook tussen stond, maar helaas…..
Astrid Nijgh: ‘Varen met de Jonge Jacob. Lennaert en ik op de Urker kotter 114’

uk12

In 1974 verscheen van Astrid Nijgh het album “Mensen zijn je beste vrienden”, waarop ook een song over URK:

“Een Hollands dorp onder een leeg gewaaide hemel,
de haven ligt verlaten, de kotters zijn naar zee.
En door de Dorpsstraat gaan twee vrouwen in gedachten:
brengt deze najaarszon geen stormweer met zich mee?

uk2

De jongste draagt een regenjas, een beetje uit de mode,
de oudste nog de klederdracht, in statig zwart en grauw.
Want het zijden keurs van bonte warme kleuren
is allang vervangen door het donkere van de rouw.

Ze praten over heel gewone dingen:
de kinderen, de was, hun eigen huis.
Maar ze zwijgen over dat waar ze aan denken:
m’n zoon, mijn man komt vrijdagmiddag thuis.

Wenden wij de steven bij de haven,
hoop dan en geloof: we keren weer
naar waar zij die achterbleven wachten
in ’t mooiste dorp van heel het IJsselmeer.

De wind rukt aan steeds meer antennemasten,
want ondanks het fulmineren van de dominee
was toch de opmars van de beeldbuis niet te stuiten.
Wat moet een vrouw alleen thuis met al het volk op zee?

Soms luisteren ze naar de visserijband,
een ver en dikwijls onverstaanbaar koor.
Maar dichterbij vanuit de bocht en Bree 14,
daar komen soms bekende stemmen door.

De vrouwen lopen verder door de Dorpsstraat,
de dochter peinst hardop wat hij graag eet.
De moeder denkt in stilte terug aan vroeger,
aan iemand wiens gezicht ze nooit vergeet.

Wenden wij de steven bij de haven,
hoop dan en geloof: we keren weer
naar waar zij die achterbleven wachten
in ’t mooiste dorp van heel het IJsselmeer.

Twee vrouwen staan te kijken bij het water,
aan het einde van de Dorpsstraat, bij het vissersmonument.
De platen met een lange lijst van namen,
ze lezen niet, ze hebben ze gekend.

Ach, deze zee is immers afgesloten
en zoals vroeger kan het niet meer tekeer gaan.
Toch is hier nog maar zes jaar geleden
de 204 met man en muis vergaan.
uk13
Twee vrouwen kijken zwijgend naar de toren,
misschien hangt aan de mast de zwarte bal,
en jaagt ’s nachts de noordwester over ’t eiland
en staan er koppen in de Urker Wal.

Wenden wij de steven bij de haven,
hoop dan en geloof: we keren weer
naar waar zij die achterbleven wachten
in ’t mooiste dorp van heel het IJsselmeer.

Wenden wij de steven bij de haven,
hoop dan en geloof: we keren weer
naar waar zij die achterbleven wachten
in ’t mooiste dorp van heel het IJsselmeer.”

2 gedachten over “Gedachten over Urker balsemdraagsters tijdens Urk in Wintersferen 2018

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s