Ooit een volmaakt mens ontmoet?

Een paar weken geleden vertelde Karin Haanappel tijdens haar collegereeks over vrouwelijke avant-garde kunstenaars over Sonia Delaunay, kort getrouwd met de Duitse, homoseksuele galerie-eigenaar Wilhelm Uhde. Deze Wilhelm ontdekte dat zijn dienstmeid Séraphine schilderijen maakte in een wel heel uitzonderlijke stijl. Gloedvol vertelde ze hem dat de Heilige Maagd haar in visioenen liet zien hoe en met welke (natuurlijke) materialen ze moest schilderen. Enorme doeken creëerde ze, zoals deze Levensboom uit 1928, vol sjamanistische invloeden uit de boven- de onder- en de middenwereld.
800px-Senlis_(60),_musée_d'art_et_d'archéologie,_Séraphine_Louis,_L'arbre_de_vie_(1928)
‘Séraphine. Welke naam zou er beter passen bij een vrouw die niet gewoon ‘goed schilderde’’, maar die schiep vanuit een van God vervulde, gepassioneerde ziel, in de geest van de hysterische erotiek van de Middeleeuwen’, schreef Wilhelm over haar. Een ‘serafijn’, waarvan haar naam een afgeleide is, is een hybride, gevleugeld wezen, een engel van de hoogste rang, die in de nabijheid van God lofliederen zingt en Zijn troon bewaakt, een bemiddelaar tussen God en de mens.
In 1932 werd Séraphine met een “chronische psychose” gedwongen opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis waar zij ophield met schilderen. In 1942 stierf zij daar de hongerdood tijdens de Duitse bezetting van Frankrijk.
IMG_2198
Séraphine was een tijd- en lotgenote van de beeldhouwster Camille Claudel over wie Karin Haanappel momenteel een boek schrijft. Camille Claudel was jong, eigenzinnig en zat boordevol talent. Ze ging in de leer bij de grootste beeldhouwer van die tijd, Rodin. Ze hielp hem, beminde hem, inspireerde hem, dreigde hem zelfs te overtreffen. Na de dood van haar vader laten haar moeder en illustere broer Paul Claudel haar “als een vergeten postpakket” achter in “de Hel van Bewaring”.
Paul schreef in zijn dagboek dat hij als waar katholiek een goede taak heeft volbracht en dat het niet aan vrouwen is om geniaal te zijn. Camille Claudel sterft in 1943. Inderdaad was zij lichtelijk paranoïde, maar al in 1915 genezen verklaard. 30 jaar lang is zij onterecht opgesloten geweest in een psychiatrische inrichting en net zoals Séraphine stopte met schilderen heeft Camille nooit meer gebeeldhouwd.
IMG_2195
Voorbeelden van balsemdraagster pur sang. Volmaakte kunstenaressen die echter in de ogen van anderen niet functioneerden als “doorsnee” en daarom onder dwang werden opgesloten. Hoe dat moet zijn geweest wordt getoond in de “zorg”zaal van Het Dolhuys te Haarlem, waar momenteel de expositie “de maakbare mens” is te zien en te beleven. Grote kans dat je net als ik met klamme handen, dichtgeknepen keel en bonzend hart deze zaal weer verlaat.
IMG_2214
IMG_2215
IMG_2216
In Het Dolhuys, museum van de geest te Haarlem, ontmoet je ook andere bijzondere geesten: kunstenaars, schrijvers en wetenschappers. Met hun beperkingen of psychiatrische aandoeningen. Maar wat is het verschil tussen een psychose en het spontaan ontwaken van Kundalini? Wanneer is er sprake van “normale” kunst en wanneer van outsiderkunst? Wanneer ben je volmaakt succesvol, meester en vormgever van jezelf en wanneer ben je mislukt?
IMG_2217
IMG_2218
Gedurende mijn bezoek ging het me steeds meer duizelen. Wanneer is er sprake van een depressie en wanneer noem je het een mystieke ervaring, de donkere nacht van de ziel?
IMG_2199
Uit: de donkere nacht van Johannes van het Kruis
In een nacht, aardedonker,
in brand geraakt en radeloos van liefde,
– en hoe had ik geluk –
ging ik eruit en niemand die ’t merkte
want mijn huis lag reeds te slapen.
In de nacht die de kans geeft,
in het geheim, zodat geen mens mij zien kon
en ook ikzelf niets waarnam:
ik had geen ander leidslicht dan wat er in mijn eigen binnenste brandde.
O nacht die mij geleid hebt! O nacht, mij liever dan het morgengloren!
O nacht die hebt verenigd Beminde met beminde,
beminde, opgegaan in de Beminde!
IMG_2201
De kunstenaar Anton Heyboer (1924-2005) worstelde met psychoses. In een kliniek kreeg hij een openbaring, waarna hij zijn Systeem construeerde.
IMG_2206
Op vellen pakpapier schiep hij een universum waarin hij met zichzelf kon leven door het maken van kunst. Het Systeem, dat ook zijn bruiden zou omvatten, werkte. Hij betrok een boerenschuur in Den Ilp en werd een zeer productief kunstenaar die met zijn psychoses leerde omgaan. Zijn werk hangt in vele nationale en internationale musea.
IMG_2202
Heyboer zag zichzelf als een Zenmeester en kleedde zich in vintage Urker klederdracht, afkomstig van diepgelovige Urker vissers. Vormde de aanwezige energie in deze kleding de inspiratiebron voor zijn Hexagram 10 waarin hij de visser verbeeld als mysticus?
“De meester zegt: In de oorspronkelijke kleine vissersboten was men op blote voeten om het volledig contact met de elementen er onder te hebben. Om één te zijn en daardoor kreeg men ook zijn elementaire belevenissen van zijn gevoel. De vis haalde men binnen en stroomden om de blote voeten heen en men was één met het voedsel en verkeerde daardoor in WuJi. Er was geen menselijke handeling nodig om aan voedsel te komen. De boot, het voedsel, de vis en de zee waren één en dit is een paradijselijke ervaring omdat er geen medemens was waarvan men moest krijgen of vragen om zijn vis die dan ineens koopwaar werd aan te bieden. De primitieve visser die aan wal komt voelt dit als een vreselijke verarming van zijn leven. Op het moment dat hij zijn vis aanbiedt en daarvoor geld terug ontvangt, is hij mens geworden en uit het paradijs en buiten de elementen. Hij voelt zich benauwd en wil gauw terug naar daar waar het beweegt onder zijn voeten en daar waar hij alleen is en daar waar de vis geen geld betekent.
Met houten schoenen (klompen) toont hij, niet een van hen te zijn. Het is het kleine stukje boot dat hij bij zich draagt ter bescherming van zijn ziel en ter waarschuwing niet mee te gaan in de drang naar bezit. Een primitieve visser is alleen en heeft geen vrouw. De erotiek beleeft hij samen met de zee. Hij sterft ook arm en dom, heel dom. Want hij wil niets weten, hij wil alleen het Goddelijke ervaren en heeft het leven daarvoor opgegeven en doet een handeling die in het Goddelijke past. Of hij iets vangt of niet vangt, zelfs jaren niets vangt, kan zijn geluk niet storen. Het gaat om de Goddelijke handeling waardoor de apostelen ook allen vissers waren. Zij waren niet van deze wereld.”
IMG_2208
Myrthe van der Meer (1983) was werkzaam als redacteur en volmaakt mens bij een grote uitgeverij, tot ze een burn-out kreeg en zwaar depressief vijf maanden lang op de psychiatrische afdeling van een ziekenhuis werd opgenomen. Haar ervaringen daar beschreef zij in haar boek PAAZ dat in 2012 bij The House of Books werd uitgegeven.
IMG_2209
‘Trolleybusstation Arnhem’, een van de bekendste werken van Outsiderkunstenaar Willem van Genk (1929-2005) Van Genk was van kinds af aan gefascineerd door treinen. Hij noemde zichzelf ‘Koning der stations’. Hij bestudeerde wegenkaarten, trein- en metrolijnen, luchtvaartroutes en dienstregelingen.
IMG_2210
Overal zag hij een web van verbindingen, waarmee het ‘geboefte’ hem probeerde te beïnvloeden. In zijn complexe universum van steden, stations, zeppelins, bovenleidingen en zendmasten was hij zelf de grote regelaar achter de knoppen.
IMG_2219
Het werk van Hein Dingemans is sterk ethisch geïnspireerd. Zijn interesse in andere volkeren, een typisch thema bij “outsiderkunst”, komt terug in al zijn werken. Enorm sterke, zwarte figuren op een lichte achtergrond.
IMG_2228
Vaak zijn het gespierde, groot geschapen mannen die maar net binnen de marges van het papier passen.
IMG_2227
In een interview legt Hein Dingemans uit dat hij zijn potente alter ego’s tekent om zich seksueel te kunnen ontladen. “Door een lichte vorm van handicap kan ik moeilijk aan een meisje komen: contactproblemen, een soort verlegenheid. Dan teken ik als uitlaatklep voor mijn seksuele behoeften.”
IMG_2212
Outsiderkunst uit Iran. Outsiderkunst is in Iran een vrijwel onbekend fenomeen. Op psychiatrische aandoeningen en vooral ook op seks liggen nog zware taboes.
IMG_2213
IMG_2220
“De Maakbare Mens” eindigt in een zaal vol spiegels waar je een “selfie” maakt van je geest.
dolhuys met Marret
Ooit zal er een moment zijn
waarop je jezelf opgetogen
zult begroeten
voor je eigen deur, in je eigen spiegel,
en jullie elkaar glimlachend welkom zullen heten,

en zullen zeggen, ga zitten. Eet.
Je zult de vreemde die je zelf was opnieuw liefhebben.
Geef wijn. Geef brood. Geef je hart terug
aan zichzelf, aan de vreemde die van je heeft gehouden

je hele leven lang, die je omwille van een ander
hebt genegeerd, die je als geen ander kent.
Haal de liefdesbrieven uit de boekenkast,

de foto’s, de wanhopige kattebelletjes,
krab je beeld van de spiegel.
Ga zitten.
VIER JE LEVEN!!!!!
(Derek Walcott)
IMG_2224
IMG_2225
IMG_2226

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s